Pablo Casals geldt als een van de grootste musici van de twintigste eeuw, en centraal in zijn artistieke identiteit stond één instrument: een Goffriller-cello gebouwd in het begin van de achttiende eeuw in Venetië. Het prachtige instrument wordt tentoongesteld tijdens de finaleavonden van de Cellowedstrijd 2026, van maandag 25 tot zaterdag 30 mei. Uit de brochure die voor deze tentoonstelling werd opgemaakt door Tarisio en Maison Bernard, verzamelden we in dit artikel de weetjes over Matteo Goffriller en de band tussen Pablo Casals en zijn instrument.

Pablo Casals (1876 - 1973) en zijn Goffriller 'Casals'

Pablo Casals kocht zijn Goffriller in 1908 en bleef het instrument vijfenzestig jaar lang trouw bespelen, tot aan zijn overlijden in 1973. De cello, gebouwd rond 1710, draagt alle kenmerken van Goffrillers rijpe stijl: een breed en krachtig model, een rijke dieprode vernis en een uitzonderlijke klankdiepte, vooral in het lage register. In tegenstelling tot de verfijnde elegantie die vaak met Stradivari wordt geassocieerd, staan Goffrillers cello’s bekend om hun directe, aardse en bijna baritonale klankkleur - eigenschappen die perfect aansloten bij Casals’ muzikale temperament.

Casals’ klank was nooit louter mooi; hij was retorisch. Hij benaderde frasering als spraak, met ademhaling en intonatie. De krachtige kern en complexe boventonen van de Goffriller versterkten die benadering. In zijn legendarische opnames van de Bach-suites uit de late jaren dertig hoort men niet alleen technische beheersing, maar ook een timbrale autoriteit - een instrument dat spreekt vanuit de borstkas eerder dan vanuit de keel. De lage snaren hebben gewicht zonder troebelheid, terwijl het hoge register zonder spanning projecteert. Zo werd de cello ook een verlengstuk van Casals’ politieke en morele stem.

Na de opkomst van Franco ging Casals in ballingschap en vestigde hij zich in Prades, in Frankrijk, waar hij bleef optreden en lesgeven. De Goffriller vergezelde hem tijdens deze periode van artistiek en persoonlijk verzet. Toen hij in 1950 uit zijn relatieve stilte trad om het Festival van Prades op te richten ter gelegenheid van de tweehonderdste sterfdag van Bach, bracht de Goffriller zijn Bach-interpretaties opnieuw naar een internationaal publiek. Tegen die tijd hadden zowel de man als het instrument een haast mythische status verworven.

De band tussen Casals en de Goffriller veranderde ook de perceptie van de markt. Toen Casals het instrument in 1908 kocht, werden Venetiaanse cello’s als minder waardevol en prestigieus beschouwd dan instrumenten uit Cremona. Dankzij Casals begonnen cellisten en kenners te beseffen dat de Venetiaanse school - en in het bijzonder Goffriller en Montagnana - qua projectie en karakter kon wedijveren met, of zelfs uitstijgen boven, de Cremonese instrumenten. Casals had voor een Stradivarius kunnen kiezen - maar deed dat niet.

Casals bespeelde de Goffriller niet alleen; hij onthulde wat een dergelijk instrument kon worden in de handen van een kunstenaar met overtuiging en visie. Dankzij die unieke samenwerking groeide de cello uit tot een moderne solistische stem - diepgaand, compromisloos en onmiskenbaar menselijk.

Vandaag wordt het instrument, in een symbolisch gebaar dat verleden en heden verbindt, toevertrouwd aan de winnaar van de Koningin Elisabethwedstrijd. Daarmee wordt niet alleen Casals’ blijvende vriendschap met Koningin Elisabeth geëerd, maar ook zijn levenslange missie bevestigd: dat muziek - en de stem van zijn cello - verder moet reiken dan de concertzaal om mensen overal rechtstreeks te raken.

Matteo Goffriller (ca. 1659–1742) en een kleine geschiedenis van de cello

Matteo Goffriller was de eerste in een lange rij grote Venetiaanse cellobouwers. Zijn ideeën en modellen beïnvloedden rechtstreeks generaties vioolbouwers, en de instrumenten die hij creëerde werden geliefd bij vele van de belangrijkste cellisten van de moderne tijd. Goffriller-cello’s staan bekend om hun diepe, krachtige klankkarakter, dat de “Casals” perfect belichaamt.

In 1685 trok Goffriller vanuit het Tiroolse Bressanone naar Venetië om er te werken in het atelier van Matthias Kaiser. Kaiser bouwde voornamelijk luiten en andere tokkelinstrumenten, terwijl Goffriller zich al vroeg richtte op strijkinstrumenten, in het bijzonder cello’s. Van de bewaarde instrumenten die aan Goffriller worden toegeschreven, bedraagt de verhouding cello’s tegenover violen ongeveer 2:3; bij Stradivari is dat eerder 1:10.

Goffriller bouwde cello’s in uiteenlopende formaten, van 70 tot bijna 80 cm - de huidige standaard ligt rond 75 cm. Zijn bouwmethodes leidden tot subtiele asymmetrieën en maakten het mogelijk grotere of kleinere instrumenten te vervaardigen door zijn model op of af te schalen naargelang de vraag. Hoewel we vandaag alle instrumenten in celloformaat van bouwers zoals Goffriller, Stradivari en Amati “cello’s” noemen, werden de grotere modellen destijds aangeduid als violones, bassos di viola of bassettos. Opmerkelijk genoeg ontstond de term violoncello pas rond 1665.

Aan het begin van de achttiende eeuw vervulde de cello een heel andere rol in de muziek dan vandaag. Componisten gebruikten het instrument voornamelijk als structurele en ritmische continuo-stem binnen een ensemble en gaven het zelden de melodische lijn. Tegen het midden van de achttiende eeuw begonnen klassieke componisten echter nieuwe eisen aan de cello te stellen, vooral in kamermuziek en solistische contexten. In de kwartetten van Joseph Haydn werd de cello een volwaardige gesprekspartner en niet langer louter harmonische ondersteuning. Het instrument begon thema’s te introduceren, motieven te beantwoorden en de muzikale structuur mee vorm te geven.

De virtuositeit die gevraagd werd in concerti van onder anderen Boccherini, Vivaldi en Haydn vormde daarbij een grote uitdaging. De sierlijke en virtuoze passages dwongen cellisten tot atletisch spel - razendsnel over de toets bewegen en precieze snaarwisselingen uitvoeren - terwijl ze toch boven het orkest moesten uitkomen. Dat niveau van spel was haast onmogelijk op een instrument met een corpuslengte van meer dan 76 cm.

Musici gingen daarom op zoek naar kleinere, beter hanteerbare instrumenten. Bouwers zoals Guadagnini, Storioni, Serafin en Landolfi reageerden daarop met uitstekend bespeelbare cello’s van 71 tot 73 cm. Daardoor rees de vraag wat te doen met de vele prachtige violones uit de zestiende, zeventiende en vroege achttiende eeuw.

Hoewel het vanuit hedendaagse conserveringsnormen hard kan klinken, zijn vrijwel alle zeventiende-eeuwse cello’s verkleind om beter geschikt te zijn voor het moderne repertoire. Van de langmodel-Goffrillers die vandaag nog bestaan, werd ongeveer 95% teruggebracht naar kleinere afmetingen.

De “Casals” werd waarschijnlijk in het begin van de negentiende eeuw verkleind tot zijn huidige formaat. Die ingreep werd zorgvuldig uitgevoerd, maar veranderde wel de contouren van het instrument. De vakman die de operatie uitvoerde, verkleinde zowel de lengte als de breedte, maar liet gelukkig de klankgaten ongemoeid. Die geven een instrument zijn “gezicht” en vormen volgens velen de belangrijkste resonantiemotor voor de klankvorming.

Het exacte bouwjaar van een Goffriller bepalen is moeilijk, omdat zo weinig instrumenten hun oorspronkelijke etiket hebben behouden. Het etiket “1733 Carlo Bergonzi fece in Cremona”, dat vandaag in de “Casals” aanwezig is, zegt niets over de werkelijke bouwdatum. Op basis van stijlkenmerken situeert men deze cello binnen Goffrillers rijpe periode, tussen 1700 en 1720, wat leidt tot een datering rond 1710. Een dendrochronologisch onderzoek door Peter Ratcliff wees op jaarringen uit respectievelijk 1686 en 1691, wat goed overeenkomt met een vervaardiging rond 1710.

Casals was de eerste beroemde cellist die een Goffriller als hoofd-instrument koos, maar in de afgelopen eeuw hebben vele grote artiesten op Goffrillers gespeeld, onder wie János Starker, Jacqueline du Pré, Emanuel Feuermann, Felix Salmond, Leonard Rose en Alfredo Piatti. Starker vatte zijn waardering voor Goffriller ooit samen met de woorden: “Ik behoor tot de groep uitvoerders die gelooft dat Strads aanpassing vereisen aan de intrinsieke kwaliteiten van het instrument, terwijl Goffrillers de individualiteit van de speler laten spreken.”

Bron: Brochure Mattheo Goffriller, The 'Casals', uitgegeven door Tarisio en Maison Bernard

Lees het vervolg: De geschiedenis van de Goffriller "Casals"